„Suriye’deki Ayaklanmanın Antropolojik Bir Okuması / 1“

Arap Gelecek Araştırmaları Strateji Merkezi’nin (mostakbaliat) Suriye rejimi karşısındaki komplonun nedenlerini ve bunun dış bileşenlerini, ülkedeki siyasi aktörleri ele alan ve çarpıcı bilgiler veren bu çok önemli analizini dosya halinde ve üç bölüm şeklinde sunuyoruz.

Suriye’deki Ayaklanmanın Antropolojik Bir Okuması

Arap Gelecek Araştırmaları Merkezi Stratejik Araştırmalar Komitesi

Suriye’nin tanık olduğu değişkenleri ele alırken komplo sözcüğünün kullanılması, bunun hangi yollarla üretildiğinin ortaya konması, farklı uygulama biçimlerine sahip olduğunun gösterilmesi, şu ana kadar Suriye’ye yönelik komploları ortaya çıkartan belgelerin haklı çıkardığı bir tutumdur. (Bu konuda Chiraques döneminde Suriye’deki rejimi devirmek için yapılan faaliyetlere ilişkin yazılmış Fransızca kitaplara ve ayrıca Wikileaks belgelerine bakılabilir.) Özellikle de Irak’ın işgalinden sonra bu ülkenin jeo-stratejik konumunun kullanılarak rejimin hedef tahtasına konulması konusunda yayınlanan belgeler dikkate değerdir. Suriye, Irak’la arasındaki şahdamarı mesabesindeki bağlantısının, Amerikan askeri varlığıyla koparıldığı Irak’taki bu işgalle birlikte tek stratejik derinliğini kaybetmiştir. Bu durum Suriye’yi, Washington’un Lübnan’ı Suriye’yi boğmaya katkı sağlayacak bir ortak haline getirmek için Suriye’ye düşman bir Lübnan Başbakanı seçerek tamamlamaya çalıştığı ortak jeopolitik bir kuşatmaya maruz bırakmıştır. Başkan Lahud’un görev süresinin uzatılmasıyla birlikte Washington aynı amaç için Lübnan’daki Suriye varlığına karşı bir Lübnan muhalefeti ihdas etmek istemiş, ayrıca ileride ayrıntılarına değineceğimiz bir takım olaylar mucibince 1559 sayılı kararla Suriye’yi hesaba çekecek bir kanun çıkartmıştır.

Bu süreç, Amerikan kuşatmasının Suriye rejimini yıkılmaya yüz tutmuş bir noktaya getirecek ekonomik yaptırımlarla sertleştirilmesiyle tamamlanmıştır. Ancak Suriye’nin kendi kendine yeter ekonomik sosyalist yapısı bu duruma karşı koyabilmesine imkân sağlamıştır. Fedakârlıklarının bir bedeli olarak halkın yaşam standardının düşmesinden duyduğu huzursuzluğunun artmasına neden olacak önlemler sadedinde kemerler sıkılmış, ardından Suriye’de talepkar özelliklere sahip protestolar başlamıştır.

Bölge konusunda ise Washington, bölge ülkelerini Suriye’nin mevcut sıkıntılı durumunun bir daha tekrar etmeyecek çok elverişli fırsatlar sunduğu noktasında ikna etmek için gayret göstermiştir. Bu çabalar, devam etmektedir, Washington’a yakın Arap siyasi kaynakları Suriye’daki halk hareketliliğinin ekonomik olarak rejimin devrilmesine yol açacağını belirtmektedir. Bu kişilere ve onların temsil ettiği medyaya göre Suriye devleti, memurlarının maaşlarını ödeyememektedir.

Suriye’nin jeopolitik tıkanıklığı, buna kendiliğinden yol açan Irak işgali planlarının bir parçasıydı. Amerikan basın yayın organları, Irak’tan sonraki ikinci durağın Suriye olduğunu belirtiyorlardı. Bu durum, Suriye’yi ABD’ye dost ülkelerden de yalıtacak, böylelikle durumdan mutmain olan bu ülkeler Suriye’ye yönelik kuşatmayı katmerleştirecek adımların atılmasını teşvik edeceklerdi. ABD’nin söz konusu ülkelerde İsrail’in de katkısıyla İran nükleer tehlikesinin abartılması, İran’ın bu devletleri tehdit eden listenin başına konulması ve İsrail’in söz konusu listeden çıkartılması, bu planlar doğrultusunda yapılmış şeylerdi. Amerikan dostu Arap ülkeleri ile İsrail’in Arap halklarının gerçek düşmanı olduğunu ısrarla vurgulayan direnişçi Suriye arasındaki mesafe artacaktı.

İşte Arapların stratejileri böylesine şizofrenik bir hastalıkla malul oldu. Birçok Arap ülkesi, İsrail’le birlik olup İran’a karşı ortak hareket edecek kadar İsrail’i tolere eden bir noktaya geldiler. Nitekim Hüsnü Mübarek de başkanlığı döneminde İran’a karşı bu Arap-İsrail ittifakını yıllarca pazarlamaya çalışmış, Mısır medyası da İran aleyhindeki haberleri Arap kamuoyuna pompalamıştı. (İran’ın Mısır’dan kilometrelerce uzak olması nedeniyle bu yaklaşım, bütün jeopolitik teorileri alt üst eder bir şekilde Mısır’ın bu korkusunun tamamen bir histeriden ibaret olduğunu ortaya koymuştur.) İran karşıtı Arap-İsrail paktı, İsrail’in 2006’daki Lübnan saldırısı sırasında bazı Arap ülkelerinin İsrail’in başlattığı bu saldırıya destek vermesinde fiili karşılığını bulmuştu. Bu bölümde ele alınacak olan Wikileaks belgeleri, meselenin Arapların bu savaşa olan desteğinden öteye geçerek İsrail’den Hizbullah’ı yok etmeyi istemeye kadar vardığını göstermektedir, zira Hizbullah direnişi, onun İran’la ilişkisine indirgeniyordu. İsrail tehlikesini kavrayanlar Hizbullah’a destek verirken Amerika’nın İran’dan duyduğu endişeyi kendileri için de duyanlar, İran’a karşı duruyorlardı. Amerikan dostu Arap ülkeleri bunu, aşağıda bir kopyasını sunduğumuz Wikileaks belgelerine göre Lübnan’daki Suudi büyükelçisi Amerikan meslektaşına Semir Caca milislerinin silahlandırılması çağrısında bulunmaya kadar vardırdı.

Ne olursa olsun Temmuz Savaşı, bölgedeki bütün aktörlere Suriye’nin bölge içerisindeki denklemlerde kırılması zor bir iradeye sahip olduğunu göstermiştir. Suriye sadece Hizbullah’ı desteklemekle kalmamış, aynı zamanda İsrail’in Suriye’nin savaşa girmesinden duyduğu endişenin bir sonucu olarak Suriye sınırına yakın Lübnan topraklarını bombardıman etmekten imtina etmesine bile yol açmıştır.

Suriye, Irak işgali ile Hariri’nin öldürülmesi suçlamaları belasından kurtulmayı başarırken, Temmuz Savaşı’ndan da güçlü bir şekilde çıkmayı başarmış, bunun sonucunda ABD’nin Suriye’nin yıkılmak üzere olan bir rejim olduğu şeklindeki propagandasının içi boş bir vehim olduğunu ortaya koymuştur. Washington’un ve müttefiklerinin önünde rejimi içerden çökertmekten başka bir çare kalmamıştır. Bu da birçok nedenden dolayı Suriye’deki ayaklanmanın diğer Arap devrimleriyle uzaktan yakından bir alakasının olmadığını ortaya koyan bir şeydir. Bu nedenleri sıralamak gerekirse:

1. Suriye rejimin içerden çökertilmesi, İran rejiminin içerden çökertilme çabalarının bir kopyasıdır. İran muhalefetinin başarısızlığı, Suriye muhalefetinin başarısızlığının bir işaretidir.

2. Suriye’de son yaşanan ayaklanmalardan önceki iç karışıklıklar, Amerikan istihbaratı tarafından programlanmış protestolardır. Örneğin, Amerika’nın kışkırttığı Suriye’deki birçok Kürt ayaklanmasını burada sayabiliriz. Bu provalar, ABD’nin, Suriye’nin direnişçilere kendi sınırından Irak topraklarına geçmede kolaylık sağlamasına verdiği bir yanıttı.

3. Suriye muhalefetinin “Arap Baharı”nı fırsat bilerek ve Amerika’nın arzusuna uygun olarak düzenlediği gösterilerin, Arap Devrimlerinin gerçekleştiği koşullarla hiçbir alakası yoktur. (bkz. 10. Bölüm: Tunus Devrimi). Bu koşulların en önemlisi: Gösterilerin barışçıl olması (Suriye muhalefetine akıtılan devasa silahlar), ortak milli konular (Suriye’de bu yoktur çünkü her bir muhalefet grubunun dar hizipsel talepleri vardır: Kürtler vatandaşlık isterken bazı başka muhalefet partileri faaliyetlerine izin verilmesi istemektedirler vs…). Söz konusu handikaplar, bazen gösteri düzenlenmesini engelleyecek noktalara kadar varmıştır. Düzenlenen gösterilerdeki şeffaflık meselesine gelince, bunların arkasında kimlerin bulunduğuna ilişkin belirsizlik, bu protestoları bölgesel enstrümanları üzerinden destekleyen Amerikan hayaletinin varlığını kanıtlamak için yeterlidir. Bu göstericiler arasına çetelerin sızması, Obama yönetiminin ABD’nin yetmişli yıllarda Henri Kissinger’in yönlendirmesiyle General Pinochet döneminde uyguladığı suikast politikalarına dönüşü teyit eden bir durumdur.

4. 1559 sayılı uluslararası kararın çıkmasından itibaren Suriye’ye karşı abartılı bir düşmanlık içerisinde bulunan Fransız müdahalesi üzerinde biraz durmak gerekir (Bu bölümdeki Fransa’nın düşmanca tutumu maddesine bkz.). Artık Fransızlar kolonyalist dönemdeki hülyalarını yeniden yaşamaktadırlar. Zira Fransa’nın talepleri, bölgeye Lübnan’da bir aktör olarak dönme talebini aşarak, Suriye rejimi devrildiği takdirde bu rolü Suriye’ye de taşımayı planlama noktasına gelmiştir. Bu, sadece şövenist Fransızların desteklediği bir yaklaşımdır. Şam’a girdiği sırada bazı Arapların General Gouraud’un arabasından katırı çözmeleri ve hayvanın yerine geçerek arabayı çekmeleri hala Suriyelilerin hafızasında tazedir.

Fransızların Suriye rejimini devirmek için acele etmeleri

Irak işgalinden sonra Suriye’ye yönelen bu düşmanlık beklenmeyen bir şeydi. Bu saldırgan tavır, gerek dünya gerekse Suriye siyaset mahfillerinde, üzerine soru işareti konmasına neden olacak kadar diplomatik usulleri aşar hale geldi. ABD’nin Irak savaşına karşı çıkan, Ortadoğu’yu değiştirmek için geliştirdiği planlara muhalefet eden ve hatta Amerikan tarzı reform projelerini eleştiren Fransa’nın birdenbire değiştiğini gördük. Fransa Cumhurbaşkanı, 2003 yılında diplomatik müsteşarının eline bir dosya tutuşturarak uluslararası toplumun yapacağı açılımla ilgili ziyaret düzenlemesi için Suriye’ye gönderdi.

Suriyeliler, geçici de olsa Amerikalıların diplomasinin kapılarını kapatan bu tavrının oluşturduğu tehlikeye dikkat çekerek projeyi reddetti. Sanki müsteşar bu yaklaşımı önceden biliyormuş gibi Amerikalılarla alelacele bir ittifak kurarak Suriye’nin bölge istikrarını tehdit eden bir ülke olduğuna karar verdiler ve 1559 sayılı kararı, bunun bir parçası olarak ortaya çıkardılar. Aynı gün Suriye’ye karşı düşmanca tutuma giren Fransa’nın bu tavrına ilişkin yanıtlar uç vermeye başladı. Bazıları bunu, Fransa’nın, İkinci Körfez Savaşı’ndan sonra Lübnan’daki etkinliğini Fransızların aleyhine artıran Suriye’den, Fransızların aldığı bir intikam olarak gördü. Bazıları ise bunu, Chiracque’ın arkadaşı Refik Hariri’nin, Suriye’den Paris Konferansı’nda ülkeye tahsis edilen yardımların dağıtımında tekel olması talebini yerine getirmemesinin bir intikamı olarak değerlendirdi. Olayları yakından takip edenler, Fransızların, Suriye’nin Fransız Total şirketinin petrol çıkartmak için yaptığı iki sözleşmeyi feshetmesi nedeniyle Fransa’nın duyduğu hayal kırıklığını ve Bush idaresinin Irak savaşına karşı çıkan Fransızlardan intikamını böylece almış olduğu gerçeğini bilirler. Bir de buna, belgelerin ortaya çıkmasını bekleyen Chiraques’in rüşvet davasıyla ilgili hikâyeyi de eklemek gerekir.

Burada dikkat çekici olan şey, 2003 yılında Bağdat’ın düşmesinden ve 1559 sayılı Suriye’yi köşeye sıkıştırmayı hedef alan kararın çıkmasından bu yana karşılaştığımız yüzlerin aynısıyla önce Haseke’de sonra Dera’da başlayan Suriye’deki iç karışıklar sırasında da karşılaşmamızdır. Bu yüzlerin kendi akıllarınca ürettikleri bir takım mazeretler hesaba katılmaksızın Suriye’ye zarar verdiklerini ve Suriye muhalefeti içerisinde bulunan bazı kişilerin de arkalarındaki bölgesel ve uluslararası güçlerin de varlığıyla birlikte Suriye’ye yönelik komplolara katıldıklarını söylemek gerekir.

Bu yüzden Fransa’nın Suriye’ye yönelik bu kampanyanın liderliğine gönüllü olarak soyunması, Suriye’yle ilgili Fransız siyasetine ilişkin belgelere vakıf olmayı, bu düşmanlığın gelişimini kavramak açısından son derece önemli hale getirmektedir. Bu noktada Fransa-Suriye ilişkilerini anlatan iki önemli kitabı, Richard Labévière’in, “Büyük Dönüşüm” (La Grande Transformation) ve Vincent Nouzille’in “Başkanların Sırları” (Dans Le Secret Des Présidents) adlı eserlerini karşılaştırmalı olarak okumak gerekir.

Öte yandan gazeteci Richard Labévière’nin 2008 yılında çıkan “Büyük Dönüşüm” kitabı, Chiraques ve Bush arasında Irak’ın işgaliyle ilgili yaşanan anlaşmazlığın ardından nasıl uzlaştıklarını ve 1559 sayılı kararının hazırlanmasıyla ilgili Elysee Sarayı’nda oluşan kulislere ilişkin gizleri aydınlatmıştır. Bu anlaşma, Lübnan’da Paris’in Irak’ta ise ABD’nin düşmanı olan ortak hedef Suriye rejimine yönelik komployu içermektedir.

Yazar Labévière, Elisee Sarayı’nda dönen dolapların çok ayrıntısına girmemiş. Ancak Vincent Nouzille’in “Başkanların Sırları” adlı kitaba ilham kaynağı olmuş. Son kitap Elisee Sarayı’nda olan bitenlerle ilgili bir belge niteliğinde. “Büyük Dönüşüm” adlı eserin, “Başkanların Sırları” kitabından daha derinlikli analizler içeren bir kitap olduğunu görüyoruz. Bu da bize, birbirinden iki ayrı çizgiye sahip bu kitaplar arasında bir karşılaştırma yapmamıza imkân veriyor. Labévière’nin kitabı analiz ve olayların bağlantıları noktasında çok daha zengin bir içerik sunuyor, ABD’nin Irak’taki işgalini kolaylaştırmasına yardım etmeyen, ülkesindeki gönüllülerin Suriye sınırı üzerinden el-Kaide’nin Sünni üçgenine ulaşmasını engellemeyen ve Fransız Cumhurbaşkanı Hariri’nin pastaya ortak edilmesi talebini geri çeviren Beşşar Esed’den intikam almayı amaçlayan ve 2004 yazını ABD-Fransa ortaklığının gerçekleştiği bir randevuya dönüştüren ayrıntılar ve yorumlar sunuyor bizlere. Buna karşın “Başkanların Sırları” adlı kitap, bu döneme ilişkin bilgilerimizi yazarın Suriye ve Lübnan’a ayırmış olduğu bölümlerde Başkan Chiraques’ın müsteşarı Morris Gordo Montagne’den elde ettiği bilgilerle destekliyor.

Bu iki kitap arasında Lübnan siyasi dengesine bakmak ve bunun Lübnan’daki dört temel aktör arasında egemenlik mücadelesinden etkilenmesini analiz etmek mümkündür. Bu aktörler Washington, Paris, Şam ve Telaviv’dir. Kitapta İsrail’le ilgili bir boşluk dikkat çekicidir zira bu kitapların hiçbiri, İsrail’in Lübnan üzerinden Şam’a karşı tutumunu ele almamıştır. “Büyük Dönüşüm” kitabının stratejik analiz eksenli yaklaşımı İsrail kara deliğini görmezden geldiğine göre “Başkanları Sırları” adlı kitabın ayrıntılı yapısı bu kara deliği daha açık hale getirmektedir. Bu durum bizim, yazarın ve kaynağı Ciraques’ın müsteşarının bunu bilerek yaptığını, amaçlarının Fransız-Amerikan anlaşmasına radikal bir şekilde etki etmiş faktörleri daha fazla irdelemeyi engellemek olduğunu düşünmeye sevk etmektedir. Kaldı ki anlaşmayla ilgili bilgilerin bir kısmı, Chiraques’ın günlüklerinde de yer almaktadır.

Başkan Chiraques’ın, özellikle de İsrail’in Lübnan’dan 2000 yılındaki çekilmesini ertelemek amacıyla, İsraillilerle birlikte Lübnan hükümetine çekilmenin meydana getirdiği boşluğu doldurmak için hazırlık yapma ve bu duruma hazırlıksız yakalanmaması için büyük gayret sarf ettiği bilgisi önemlidir. Bu olay, Chiraques’ın Hariri’yi desteklemek için yaptığı bir dizi görüşmeden biridir. “Başkanların Sırları” adlı kitabın Chiraques’ın bu çabalarını görmezden gelmiş olması, kitabın birçok belge ibraz etmiş olmasına ve kaynağının da Lübnan’a yönelik komplonun önemli ismi Chiraques’a yakın isimlerden biri olmasına rağmen ne kadar seçici olduğunu ortaya koymakta ve belgesel özelliğini zedelemektedir. Kitabın, Fransa’nın tutumunu büyük bir devletin Suriye gibi bölgesel bir aktöre etkili baskılarda bulunma şeklinde yansıtan diline dikkat etmek gerekir. Kitap ayrıca Suriye rejiminin Fransızların etkili baskıları sonucunda çöküşten kurtuluşunun mucizeden başka bir şey olmadığını ifade etmektedir. Hâlbuki tarafsız analistler, Suriye’nin yetenekli bir aktör olduğunu ve Beşşar Esed’in “komplo”nun taraflarının “Suriye’yi kim yönetecek” sorusuna verdikleri kesin yanıtla ipin üzerinde ustaca yürümeyi bildiğini teslim etmektedirler.

Lübnan’la ilgili olarak ise her iki yazar da Suriye’ye karşı yapılan anlaşmanın Lübnan halkı için bir kazanım olduğunu söylüyor. Yazarlar, Paris’le Washington arasındaki anlaşmanın, Suriye’yi Lübnan’dan çıkartan 1559 sayılı kararın çıkarılması ile sonuçlandığını var sayıyorlar. Bu, Lübnan’daki gerçeklikten ne kadar bihaber olduklarını gösteriyor. Suriye’nin Lübnan’daki varlığından rahatsız olanlar da dahil Lübnanlıların tamamı, ülkelerindeki Suriye müdahalesinin Fransız-Amerikan ortak müdahalesiyle değiştirilmesine onay vermez. Özetle Lübnanlıların çoğunluğu, 1559 sayılı karara fitne gözüyle bakmışlardır ve hala da öyle bakmaktadırlar. Kararın teorik arka planına ilişkin yaşanan tartışma, Lübnan’da Amerikan deniz piyadeleri ve mavi şapkalı Fransız askerlerinin bulunduğu durumda dahi bir iç çatışma çıkmasına yol açabilir. Nitekim benzeri bir durum her iki devleti de 1983 yılında Beyrut’tan çekilmek zorunda bırakmıştır.

Bu satırların yazarı, Irak savaşının Arap halklarının psikolojisi üzerinde korku ve hayal kırıklığı gibi etkiler bıraktığını gözlemlemiş olmakla birlikte, 1559 sayılı kararın Fransız ve Amerikan askerlerinin bölgeden kuvvet kullanımı yoluyla çekilmeye zorlama pahasına da olsa uygulanmasının mümkün olmadığından emindir. Yazar ve onunla birlikte uzun bir uzman listesi, Başbakan Hariri’nin Chiraques ve diğerleriyle dostluklarının, Fransız liderin Nisan Anlaşması’na olumlu katkılarına rağmen, bu sadece o kişileri ilgilendirir. Fransız Cumhurbaşkanı’nın bölgeye açılan tek penceresi neredeyse sadece Hariri’ydi diyebiliriz. Kaldı ki Hariri de suikasta uğradığı güne kadar ekonomi üzerinden siyaset yapan biriydi. Öyleyse Hariri, ancak ölümünden sonra siyasetçi olmuş bir kişiliktir.

Suikasttan sonra 1559 sayılı karar, karara olumlu yaklaşan bölgesel ve uluslararası güçlerin desteğiyle ve bölgenin antropolojisiyle uyumlu intikam mekanizmalarıyla uygulama imkânı bulmuştu. Suriye Lübnan’dan, kendisini içerde tehdit eden ve karara karşı çıkan Lübnanlıları uluslararası terör suçlamasıyla karşı karşıya bıraktığı bir ortamda çıkmıştır. Bu satırların yazarı, artık kendisinin de bir parçası olduğu Lübnan’ın (bölünmeden ve egemen bir devlet olarak) varlığını sürdürebileceğindense emin değildir.

İşte her iki kitaptaki İsrail boşluğu, yazarların Lübnan’ı bilmemeleri nedeniyle birer kara deliğe dönüşmektedir. Zira Araplık özelliği kaldırıldığında Lübnan Devleti diye bir devlet olmaz, Lübnan’ı Araplığından çıkaran her çaba Lübnan’da devletin sonu demektir. Lübnan’ın Amerika’nın Araplara karşı işlediği suçları ve İsrail’e verdiği desteği bağışlaması mümkün değildir. Bu nedenle İsrail’le yaşanan herhangi bir çatışma, Lübnanlıların önemli bir bölümünün bu çatışmaya önderlik eden tarafa meyletmesine neden olur. Tabii burada 2006 Temmuz Savaşı’nda İsrail’i kullanarak İran müdahalesini ve Hizbullah’ın varlığını sona erdirmek için Lübnanlıların bir kısmının bu kuraldan sapması, bir istisnadır. Söz konusu azınlık grup, İsrail’e eğilimli olan Saad Hariri yanlısı Sünnilerdir.

Uluslararası soruşturma komisyonuyla yaptığı görüşmede Saad Hariri, (burada Wikileaks’in belgelerine bakın) babasının 1559 sayılı karar çıkmadan önce bunun hakkında bir bilgisi olduğu iddialarını reddetmektedir. Ancak bu tekzip, Hariri’nin karar taslağı üzerinde kendi el yazısıyla yazdığı değerlendirmeler karşısında fazla direnememektedir. Ne olursa olsun önemli olan Fransa’nın sunduğu taleplerdir ve Refik Hariri’nin yerine vekâleten bu talepleri uygulamaya geçirmeye çalışmışlardır.

Refik Hariri ile Chiraques arasında

Fransız Cumhurbaşkanı ve müttefiki Refik el Hariri, Şam ve dostlarının müdahalesi olmadan I. ve II. Paris Konferanslarında tahsis edilen hibeler üzerinde tek başına tasarrufta bulunmalarına kolaylık gösterilmesinden umudunu kestiler. Bu, Christoph Boltanski ve Sherman’a ait “Arapların Chiraques’ı” adlı eserin aynı döneme ilişkin olaylar hakkında benimsediği yaklaşımdır.

Burada dikkate değer bir başka husus, Jacques Chiraques’in “Şii hilali” kavramını, İran’ın nükleer santralleri meselesi ortaya çıktığı 2004 tarihinden önce kullanmaya başlamasıdır. Fransız lider, bu kavramı Bush ve Condolezza ile buluşmasında, onları 1559 sayılı karara destek vermelerini sağlamak için kullanmıştır. Şii Hilali terimini ilk kez, 2006’daki Temmuz Savaşı’ndan sonra Ürdün Kralı 2. Abdullah’ın kullandığını söylemeye gerek bile yoktur. Onun bu tavrı, aslında Fransız Cumhurbaşkanı’nın sözlerinin erken bir sadasından, Kral Abdullah’ın Körfez Ülkeleri’ye sağlam dostluğunun ve Saddam Hüseyin’le kişisel tanışıklığının yansımasından başka bir şey değildir. Bundan evvel, Irak’ın Şiilerin eline düşmesinden duyduğu korku, yazarın da belirttiği gibi Chiraques’ın Irak savaşına karşı çıkışının nedenlerinden biridir.

Benzeri bir konuda Fransız Cumhurbaşkanı uzunca bir süre, kendisini Elisee Sarayı’nda ağırladığı Suriye’nin genç lideri Beşşar’ın, inatçı babasının yapmaya yanaşmadığı reformları destekleyeceğine inanmıştı. Elizee’deki müsteşarının söylediklerine göre Chiraques, kendisinin onun hamisi olacağını düşünüyordu: “Chiraques ona yardım etmek için çok uğraştı, tutumunu yumuşatmaya ikna için çok çabaladı.” Sonunda Suriye’nin Irak’a müfettişlerin gitmesi konusundaki BM kararına ilişkin desteğini almayı başardı. O dönemde Chiraques, Suriye’nin Saddam Hüseyin’in devrilmesinden sonra bölgede yapıcı roller oynamasını sağlayacak kozları elinde tuttuğunu, böylece bölgenin istikrarına katkıda bulunarak Lübnan’daki hâkimiyetine son vereceğini, İsrail’le barış masasına oturacağını düşünüyordu.

Bu amaçla, Chiraques, 2003 Kasımının başında diplomasi danışmanı Morris Gordo Montagne’yi Suriye liderinin niyetini öğrenmesi için gizlice Şam’a gönderdi. Müsteşar aynı zamanda Fransa lideriyle bu konuda görüş alış verişinde bulunan Alman başbakanı Gerhard Schröder ve Rusya lideri Vladimir Putin tarafından da görevlendirilmişti. (Müsteşarla Başkan Esed arasında 10 Kasım tarihinde gerçekleşen buluşma, iki saatten fazla sürdü.)

Fransız, “çevrenizdeki dünya değişti, size saygı duyuyoruz. Cumhurbaşkanı sizi uluslararası topluma kazandırmak için çok çaba sarf etti, bunu sürdürmeye de hazır. Bölgedeki dengeler açısından size ihtiyaç duyuyoruz. Ne şekilde olursa olsun inisiyatif alın, biz bunu inceleyelim, size Fransız, Alman ve Rus dışişleri bakanlarını göndererek destek olalım,” dedi.

Beşşar Esed dikkatle dinledi, ama gergin ve rahatsızdı. Sonra “Amerikalılardan getirdiğiniz bir mesaj var mı?” diye sordu, “Hayır” diye cevapladı Montagne, “Sizinle Amerikalılar adına değil, üç hükümet adına konuşuyorum.”

Burada Yazar, Chiraques’ın Suriyeli liderin kendisine verilen fırsatı değerlendiremediğini, Elisee’nin Suriyelilerin dünyaya bakışları hakkında tam bir cehalet içerisinde olduğunu, Esed’in kendisini devirmeye çalışmasından şüphelendiği Amerikalıların gıyabında bir polemiğe girmediğini zikrediyor.

Suriye aklını bilenler güç dengesi hesaplarını çok iyi bildiklerini de bilir. Fransız heyetinin Fransa’nın yanı sıra bölgede ondan çok daha etkin diğer iki hükümeti de temsilen gelmesi, bunun Fransızların kendini etkin bir aktör olarak öne çıkarma çabası olduğu anlamına gelir. Suriyeliler Rusya ve Almanya’nın, Fransızların narsizmini tatmin etmek için Fransa diplomasisi arkasında sıraya geçmeyi istemeyeceklerini gayet iyi bilmekteydi. Bunun aksinin olduğunu kabul etsek bile, bu durum adı geçen ülkelerin çıkarlarına ve tavırlarına aldırmadan Irak’a giren Amerika’yı hiçbir şekilde etkilemeyecekti. Bu, Suriyelilerin Fransızların üçlü tekliflerinin etkinliğini ve önemini sorgulamaya itmiştir. Başkan Esed, Amerikalıların kendisine yönelik niyetlerine işaret ettiğinde, herhangi bir komplo teorisine başvurmadı. Zira Amerikalıların tehditleri gayet aleni ve sarihti. O yüzden Fransızların getirdiği öneriyle vakit kaybetmesi mümkün değildi. Fransa’nın eli boş dönmesi son derece doğaldı ve yazarın takdim etmeye çalıştığı gibi hiç de çirkin değildi.

Böylelikle Fransa, Washigton’la yeni bir Normandiya çıkarması benzeri bir anlaşma yaparak tekrar Amerika ile ittifakına geri döndü. Bu ittifak, narsist Fransızların Bush yönetiminin Fransa’yı ve Avrupalıları aşağılayan tavrını görmezden gelen bir ittifaktı. Bu taviz, gözlemcilere Fransız heyetinin Şam ziyaretinin Fransa’nın bölgedeki rolünün değerine ilişkin, Esed’in girmeyi reddettiği bir pazarlık olduğunu teyit etme imkânı verdi. Bu ret, ABD’nin Fransa’ya bir rüşvet olarak verdiği 1559 sayılı karar nedeniyle ortaya çıkan intikam alma isteğini harekete geçirdi.

Yazar Labévière, ABD Dışişleri Bakanı Collin Powel’ın Fransız heyetinin ziyaretinden iki ay sonra yaptığı ziyaretten bahsederken çelişkili ifadeler kullanmaktadır. Ancak Powell, 17 şartın bulunduğu bir liste sunmuş, bu listenin başında Irak’ta güvenlik işbirliği, Filistinli grupların Şam’dan kovulması, Lübnan’da direnişle ilişkilerin kesilmesi önerisini getirmişti. Ancak Suriyeli güvenilir kaynaklar, Powell’in ayrıldığı gün Esed’in Powell’ın getirdiği önerideki şeylere aykırı emirler verdiğini ifade etmektedirler.

Esed’in Amerikalıların Suriye’yi hedef tahtasına koyduğuna dar söyledikleri son derece gerçekçiydi. O, yazarın da söylediği gibi, “Suriye rejimini devirmeye çalışan Amerikalılarla polemiğe girmedi.” Başkan Esed’in o zamana kadarki siyasi tartışmalarına, düşüncelerin daha iyi anlaşılması gayesiyle kullandığı ve bolca tekrarların bulunduğu tıbbi konferans üslubuna ilişkin Fransız heyetinin izlenimleri, bize göre son derece doğruydu.

Suriye ziyaretinin ardından Montagne, oradan Suudi Arabistan’a, sonra da Refik el Hariri ile buluşmak üzere Beyrut’a geçti. Suriye’ye yakın bakanlar, tamamen hükümete hâkim durumdaydı ve Beyrut’taki tüm ipleri ellerinde tutmaktaydılar. Fransa Başkanı, büyük bir hayal kırıklığı yaşadı, üzerinde baskılar artırılmazsa Suriye’nin zor bir ülke olacağı noktasındaki kanaatleri yavaş yavaş artıyordu. Sonuçta Washington da aynı kanaati paylaşarak Irak’taki kayıplarını telafi etmesi için Fransızlara Lübnan’ı sundu.

„Suriye’deki Ayaklanmanın Antropolojik Okuması / 2“

„İhvan ayaklanması, dönemiyle ilgili koşulların göz önünde bulundurulmasını gerektirir. 80’li yıllara baktığımızda bölgede Amerikan ajandasıyla uyum arz eden köklü siyasal değişikliklerin alt yapısını hazırlamak için, bunun bölgenin istikrarını bozmayı hedefleyen bir takım kara operasyonlarla eşzamanlı olarak gerçekleştiğini görmezden gelemeyiz.“

Suriye Ayaklanmasının Antropolojik Okuması
İkinci Bölüm

Suriye Devlet Başkanı ve Washington’un rahatsızlığı

Bu dönemde Beyaz Saray’ın, bazı neoconların şer eksenine yerleştirdiği Şam’a karşı öfkesi her geçen gün artıyordu. 2003 yılı boyunca Suriye’ye sert eleştiriler getirmekten geri durmadılar. CIA’ye göre Şam, Bağdat’ın düşmesinden sonra, kendisine yönelik uyarılara kulak asmadan Iraklı onlarca yetkiliye iltica hakkı verdi. Öte yandan yüzlerce Arap savaşçı Suriye sınırı üzerinden Irak’a akmaktaydı. Bu noktada Amerikan Dış İşleri yetkililerinden David Satterfield, 2003 Kasım’ında Suriyelilerle yapılan uzun görüşmelerde Fransız diplomatlarının bu rahatsızlığından bahsetmektedir: “el-Kaide hücreleri, Suriye rejiminin hiçbir müdahalesi olmadan sınırı geçiyor, ancak rejim bizim istihbaratımızın olan biteni bildiğinin farkında.”

Şam’ın Hizbullah’a olan desteğine, İsrail’in ölümüne düşmanları olan İslami Cihad ve Hamas gibi radikal Filistinli gruplara desteği de eklendi. “Suriye yönetimi terör eylemlerini bilmiyordu ancak şu sözleriyle bu eylemleri gerçekleştirenleri kolluyordu: ‘Dikkat edin, Amerikalılar sizi gözetliyor.’” David Satterfield Fransızlara durumu bu sözlerle aktarmıştı.

Öte yandan Beyaz Saray, Suriye liderine öfkesini yansıtan birçok mesaj gönderdi, ancak hiçbiri karşılık bulmadı. Esed Amerikalılara güvenmiyordu, bu, Montagne’ye ve karşılaştığı diğer diplomatlara söylediği şeydi. Ancak onlarla, Lübnan kökenli Amerikalı iş adamı İmad el Hac’la gayrı resmi yollardan görüşmeler yaptı. David Satterfield bu konuda şunları söylüyor: “Esed, oyalama taktiğine başvurmakta ve Wahington’la diyaloğa istekli biri gibi görünmeye çalışıyordu. Ancak yerine getirmesi gereken taleplerin neler olduğunu biliyordu. Paralel kanallara ihtiyacımız yok, bu oyunu oynamıyoruz.” Labévière, Fransız kaynağından elde ettiği bilgilerle Başkan Esed’i gençlerin sevgilisi ve Arap dünyasının kahramanı Neo-Nasırcı bir konuma oturtmaya çalışıyor. Ancak sonuçta komşularıyla ilişkileri kötüleşti.

Bu sözler bir kez daha Fransızlarla Amerikalıların bölge gerçeklerine ne kadar yabancı olduklarını ortaya koyuyor. 1996 yılından beri Suriye, direniş ekseninde yer alan tek Arap ülkesi olarak kaldı ve “İsrail’le anlaşmaya koşan” Arap komşularının nefretini kazandı. İsrail’le barışa can atanların Suriye’den nefret etmeleri doğaldı, bunun için herhangi bir gerekçe de ileri sürmek zorunda değillerdi.

Öte yandan Amerikan Kongresi, Suriye rejimine yönelik yaptırımları uygulamaya koymayı hedefleyen “Suriye’yi sorgulama kanunu”nu onayladı. Suriye rejimini şeytanlaştıran bu kanun, Amerikan yönetimi açısından yeni bir engel oluşturuyordu. Bush yönetimi, havuç sopa politikasıyla kapsamlı ve dinamik bir siyaset uygulayamıyordu: Suriye’ye sunacağı hiçbir şeye sahip olmadığından olaylara karşılık vermeyi bırakmıştı.

Güvenlik Konseyi kararının gizlice hazırlanması

2003 yılında ABD ile Fransa arasında Normandiya ittifakının yeniden hayata geçirilmesinden sonra Paris, 2004’ün ilk aylarında Suriye’ye karşı büyük bir diplomasi hamlesi başlattı. Bunu yaparken şu ilkeden hareket ettiler: Madem Amerikalılar, Ortadoğu’nun demokratikleşmesi konusundaki düşüncelerini uygulamakta bu kadar hırslılar, o zaman onların bu düşünceye ne kadar bağlı olduklarını halen Fransa’nın biraz da olsa etkisinin bulunduğu Lübnan’da test edelim. Hatta Chiraques, 2004 Mayısında bazı Amerikan kongre üyeleriyle gerçekleştirdiği görüşmelerde de bu öneriyi onlara bizzat sundu.

Kongre yetkilileri ona BOP (Büyük Ortadoğu Projesi) hakkında sorular sordular. O da “Gerçekçi olalım, olmadığı yerlerde demokrasiyi sıfırdan kurma yerine Lübnan gibi mükemmel olmasa da fiilen varolduğu ülkelerde demokrasiyi desteklemezsek ilerleme kaydedemeyeceğiz. Öyleyse bu ülkeye Suriye vesayetinden kurtulması için yardım etmeliyiz.” 2004 Temmuzu’nda Chiraques, Elisee’de Geoge Bush’la birlikte yediği bir akşam yemeğinde bunu tekrarladı: “Lübnan’da Ekim ayında Cumhurbaşkanlığı seçimleri olacak. Cumhurbaşkanı’nın Suriye etkisinde olmaması kaydıyla Lübnan’da yeni bir başlangıç için iyi bir fırsat. Suriyeliler anayasayı değiştirerek Emil Lahud’u yeniden seçmeye çalışacaklar. Bunu engellemek için birlikte çalışalım.” Chiraques, şöyle devam etti: “ABD’nin Suriye’nin Lübnan’dan çekilmesiyle kaldırabilecek yaptırımları uygulamaya koymasını dikkatle not ettik. Bunun için birlikte çalışalım.” Buna karşılık Bush hemen cevap verdi: “Neden olmasın?”

Condolezza Rice meslektaşı Montagne ile hızla görüş alış verişinde bulunacağı sözünü verdi ve aralarındaki iletişim giderek sıklaştı. Böylece gizli Lübnan kompleksi sayesinde Washington-Paris ekseni giderek kristalize oldu ve su yüzüne çıkmaya başladı.

Jack Chiraques, her ne pahasına olursa olsun özellikle de Fransa’daki popülaritesinin hızla düşüşe geçtiği bir dönemde Bush’la kesilen ilişkileri yeniden onarmaya çalışacağını alenen orta yerde ilan etmek istemiyordu. Ancak Bush, Irak’ta veyahut İsrail-Filistin anlaşmazlığında sözlerine kulak asmadığına göre bu kez Lübnan’da olayların gergefinde çizilmeye başlayan uzlaşmaya bir kılıf bulmuştu. Dostu Refik Hariri de bundan mutluydu.

Uygulama aşaması 2004 yazında başladı. Beyrut’ta bu görevi Fransız büyükelçisi ile Amerikan büyükelçisi üslenmişti. Öte yandan Fransa’nın ABD ve BM’deki elçisi, Amerikalılarla Güvenlik Konseyi’ne sunulacak bir öneri hazırlamaktaydı. Karar, serbest seçimleri ve Suriye güçlerinin en kısa zamanda Lübnan’dan çekilmesini öngörüyordu.

Refik Hariri’nin 1559 sayılı karardaki rolü

Ciraques’ın heyeti, Refik Hariri’nin yazlığının bulunduğu Sardunya’ya gitmeden önce Condolezza Rice ve diğer yetkililerle 19 ve 20 Ağustos’ta bir araya geldi. Karar taslağı defalarca tatilini geçirdiği yatında Hariri tarafından gözden geçirildi. Hiçbir şey onun Suriyelilere karşı duyduğu öfkeyi dizginleyemezdi. Chiraques’ın korktuğu şey başına geldi. Suriyeliler, Lübnan anayasasını değiştirip müttefikleri Emil Lahud’un görev süresini uzatarak üç yıllık yeni başkanlık dönemine başlaması için gerekli alt yapıyı hazırladılar. 26 Ağustos 2004’te Şam’a çağrılan Hariri, öfkeyle “Lahud demek ben demek” diyen Beşşar Esed’le yüzleşmek zorundaydı.

Fransa’nın karar tasarısı ile ilgili son görüş alış verişleri 2004 Ağustosu’nun sonlarında nihayet buldu. Fransız ve Amerikan diplomatlar, BM’de karar taslağını değiş tokuş ettiler. Montagne, Lübnanlılarla doğrudan ve mesajını İspanyollar üzerinden kendilerine ulaştıran Suriye Dışişleri Bakanı ile dolaylı ilişki içindeydi. Fransa Cumhurbaşkanı’nın müsteşarının sunduğu son değişikliklerle ilgili görüş alış verişleri, Condolezza’nın Cumhuriyetçi Parti’nin ön seçimleri nedeniyle New York’taki Madison Square Garden’a gitmesine kadar sürdü.

Eylül 2004’te 1559 sayılı BM kararı, 9 lehte oy ve Rusya, Cezayir ve Çin’in verdiği altı çekimser oyla Güvenlik Konseyi’nden çıktı.

1559 sayılı karar, Suriye’ye bir tokat gibi indi. Çünkü kararın metni, Suriye’nin bütün silahlı güçlerini çekmesini, milisleri dağıtmasını, serbest seçimlerin Lübnan anayasasına göre ve herhangi bir dış müdahale olmaksızın gerçekleştirilmesini öngörüyordu. Beşşar Esed, ertesi gün sanki hiçbir şey olmamış gibi Cumhurbaşkanı Lahud’un görev süresini uzatmadan yana tavrını koydu. Dünyadan kendisine yönelik bir uyarı beklemediği gibi, Irak’ta yaşadıkları anlaşmazlıktan sonra ilişkileri zedelenen ve aralarındaki güvenin kaybolduğu Fransa ile ABD arasında kendisine karşı bir ittifak beklemiyordu. Esed bunu Hariri tarafından yapılmış bir kışkırtma, Jack Chiraques’ın bir ihaneti ve George Bush’un meydan okuması olarak okudu. Kısaca, bu bir savaş ilanıydı.

Chiracques’ın Rice’la buluşması ve Bush’la gerçekleşmeyen akşam yemeği

2 Ekim 2004’te uzatma işlemine karşı çıkan ve bu önde oy veren sabık Ekonomi Bakanı Mervan Hammade’nin suikasta uğramasından sonra Lübnan’da gerilim arttı. Refik Hariri 21 Ekim’de istifa etti ve Lübnan’da Suriye yanlılarına karşı muhalefeti birleştirmeye çalıştı. Chiraques, tamamen kör bir şekilde dostunu desteklemek amacıyla müsteşarını Beyrut’a yeni büyükelçi olarak atadı. Bu elçinin Amerikan meslektaşı Vieltman’la birlikte gözlerini, kaynamakta olan Lübnan siyaset sahnesinin kaderine dikmesi gerekiyordu. Chiraques 1559 sayılı kararın uygulanmasından sorumlu Rod Larsen’e nasihatlerini artırdı.

Daha da fazlası, Chiraques, filizlenmeye başlayan kırılgan Fransız Amerikan yakınlaşmasına daha fazla ilgi göstermesi için Bush’u şımartıyordu. 9 Kasım’da yeniden başkan seçilmesinin yıl dönümünde Fransız Cumhurbaşkanı, Bush’u arayarak tebrik etti. Bush, teşekkür ettikten sonra şunları söyledi: “Çıkarlarımıza hizmet eden konularda birlikte çalışma temennimizi sizlere sunuyoruz. Anlaşmazlıklarımız oldukça çetrefilli, ama birlikte çalışırsak üstesinden gelmeyeceğimiz şey yok.” 8 Şubat 2005’te Başkan Bush Condolezza Rice’ı Chiraques’le buluşması için görevlendirdi. Buluşmanın ana gündemi Lübnan’dı. Chiraques, buluşma esnasında Suriye’ye karşı son derece nezaketsiz, düşmanlıkla dolu ifadeler kullandı.

Burada bir parantez açarak Labévière’nin kitabının dışına çıkalım. Chiraques’nin atılmasının Refik Hariri tarafından gönderilen raporlara dayandığından objektif verilerden yoksun olduğunu görüyoruz. Kitaba göre Chiraques’ın sözünü Rice’a nisbet ediyoruz: “Şu anki Suriyeli yetkililer, hangi yöne döneceklerini bilmiyorlar, bu yüzden hareketlerinde arıza gözleniyor. Tere Rod Larsen’in Şam’da karşılanmasını örnek veriyorlar. Bazıları son derece sıcak karşılarken aşırı rejim yanlısı olanlar ise mesafeli durmayı tercih etti.” Biz Larsen’in karşılanmasıyla ilgili bu Hariri-Fransız ortak yapımına ilişkin değerlendirmeyi, yorumsuz bırakmayı tercih ediyoruz.

(Hariri’nin müsteşarlarının aldıkları bilgilere göre) Chiraques, Şam’ın Lübnan’da bir değişimin olmaması konusunda son derece ısrarcı olduğundan Lübnanlı muhalifleri desteklemek ve Suriyelilerin Arap dünyasındaki tek köklü demokratik geleneği yok etmesine izin vermemek gerekir, der. Chiraques, iki hususa dikkat edilmesi gerektiğini söyler: Birincisi, Lübnan’da demokrasiyle barış sürecini birbirine karıştırmamak, -aksi taktirde Şam’ın eline yeni bir koz verilmiş olur- Lübnan’da demokrasiyi demokrasi ve Lübnan için desteklemek gerekir. İkincisi, Şam’ı, Beyrut ile arasında mevcut olan rüşvet sistemine darbe vurmaya güç yetirebilecek finansal yaptırımlarla tehdit etmek. Chiraques, ABD’yi daha da ileri gitmeye teşvik ediyor, bu nedenle de arkasında Avrupalıları sürüklemek istiyordu.

Hariri’nin Chiraques üzerindeki siyasi etkisini görmezden gelmesine ve iki lider arasındaki kişisel dostluk ilişkisini belirtmelerine rağmen her iki kitabın yazarları, Chiraques’ın Arap Şiilerinden duyduğu endişeyi zikretmekten geri durmamışlardır. Zira yazarlara göre Chiraques, Şiilerin bölgeye hâkim olmasından ve Esed’in de onların müttefiki olmasından sürekli korku duyuyordu. Saddam Hüseyin’den Refik Hariri’ye kadar uzanan bir listeyle Sünnileri tercih ediyordu.

Burada dikkat edilmesi gereken husus, Chiraques’ın ve Fransızların Sünnilere olan bu düşkünlüğü tamamen çıkar endeksli bir düşkünlük olmasıdır. Sünni rejimler, Fransa’nın ihtiyaç duyduğu nakit stokuna sahip ve petrole hakim olan ülkelerdir. Burada BAE’nin Fransa’nın henüz tamamlamadığı Rafal uçaklarıyla ilgili projesinde Fransa’yı aşağılayıcı koşullarına işaret etmek yeterlidir. Sünnilere yönelik çıkar eksenli sevginin tarihsel arka planına gelince, sömürgecilik tarihine kadar gitmeyi gerektirir. Fransızlar Lübnan Hıristiyanlarını destekleyip Sünnilerle kısmi anlaşmalar yaptıklarında, Dürzi ve Şiilerin bulunduğu bölgeler İngilizlerin hâkimiyeti altındaydı. Bu bağlamda söz konusu durum, Fransız sömürgeciliğinin, Bilad-ı Şam’ı küçük ve zayıf devletlere bölme yönündeki isteklerini hatırlatmaktadır. Bu anılar, şu an devam etmekte olan protesto gösterileri nedeniyle belki de Chiraques’ten sonra Sarkozy’nin hatırasında yeniden canlanıyordur.

Buluşmanın sonunda Chiraques, 21 Şubat 2005’te AB-ABD zirvesi çerçevesinde Bush’la bir akşam yemeği planlar. Ancak 14 Şubat’ta Hariri suikastı gibi başka dramatik gelişmeler Chiraques’ın randevu programını tepetaklak etmiştir.

* * *

Şu an Suriye’de devam etmekte olan gösteriler, ABD’nin bölgedeki jeostratejik dengeleri baş aşağı hale getirmesi için bir ön hazırlıktır ve özel bir dikkat gerektirir. Bu gösteriler başladığı günden beri birbiriyle koordinasyon içerisinde olma noktasında yetersiz kalmıştır, nedeni bu gösterilere katılan her grubun diğerlerinden farklı kendince talepleri olmasıdır. Komplo teorilerine aldırış etmeksizin, bu gösterilerin barışçı özelliğini bırakıp kanlı bir hale dönüşmesi, Suriye içinde beşinci taburun varlığını teyit eder. Suriye’de ikincil aktörler, gösterilerin yarattığı kaostan yararlanarak Suriye’deki siyasi yapıya sızmış ve böylelikle ülkeyi kan gölüne dönüştürmeyi hedeflemişlerdir. Gelişmeler, yasaklı Müslüman Kardeşler Hareketi’nin bu operasyonda parmağı olduğunu göstermektedir. İhvan liderleri açıklamalarında, bu rejimin diyaloga girilmesi ve uzlaşılması mümkün olmayan bir yapı olduğunu ifade etmişlerdir.

Dolayısıyla Suriye’deki hareketlenmelerin ne ölçüde birbiriyle ilişki içerisinde olduğunu tahmin etmek zordur, zira her hareketlenmenin kendi özel talepleri vardır. Şu ana kadar yapılan gösterilerle ilgili su yüzüne çıkan gerçekler, şu grupların varlığını ortaya koymuştur: Dürziler (gösterilerine Beşşar Esed iktidarı 2000 yılında devraldığında başlamışlardır), Kürtler (Irak’ın işgalinden sonra gösterilere başlamışlar, Hariri’nin suikasta uğramasından sonra yükseltmişlerdir), Asuriler (Şu anki protesto gösterilerinin kıvılcımı Asurilerin bulunduğu bölgelerde çakılmıştır ancak gösterilere aleni bir şekilde katılmaları, 2011 Mayısı’nın ilk Cuması’nda gerçekleşmiştir), rejime muhalif Aleviler (Hareketlenmeleri Hafız Esed döneminde, Hafız’ın kardeşi Rıfat’la birlikte baş gösterdi, oğlu Basil Esed’in ölümüyle tekrar gün yüzüne çıktı. Bunun üzerine Hafız Esed, derhal oğlu Beşşar’ı yerine halef tayin etti. Bu tayin, önde gelen Alevi şahsiyetlerin ve üst düzey subayların tepkisini çekince Alevi muhalefeti, Rıfat Esed’in sahibi olduğu ve rejime şiddetle muhalefet eden ANN televizyonunu kurulmasıyla daha da serpildi). Bu grupların farklı taleplere sahip olmalarına rağmen eş zamanlı olarak nasıl ortaya çıktıkları ve nasıl harekete geçtikleri ciddi bir soru işareti olarak ortada durmaktadır.


Suriye’de ikincil aktörler

Öncelikle MOSSAD gelir (Üst düzey organizasyon isteyen eylemler düzenlemesiyle, Suriye rejiminin içine sızma konusunda yeterliliğe sahip olduğunu göstermiştir. İmad Muğniye cinayeti ve diğerleri bunun en somut örneğidir). Ardından neo-selefiler gelir (Tamamen kökünün kazınmasıyla sonuçlanan Nehru’l Barid kampındaki çatışmalardan sonra bombalı saldırılar düzenleyerek bu sürece katılmışlardır). Bunlar yardım ve desteği Lübnan’da birbiriyle hasım olan farklı gruplardan almakla birlikte bunların hiç birine bağlılıkları yoktur. Nehru’l Barid dosyasının açılmasının ertelenmesine neden olan şey, Lübnan’da faaliyet gösteren bütün grupların neredeyse bu işin içinde olmasıdır. Bunların ardından Iraklı Araplardan belirsiz bir grup gelir (Bunlar Irak-Suriye sınırından gizlice sızanlardır. Irak’ta Amerikalılara karşı savaşmak amacıyla Suriye’ye gelen Arap savaşçılarını hapse tıktığı için Suriye rejimine düşmandırlar). Ayrıca kendi içsel çelişki ve çatışmalarını beraberinde getiren Suriye’ye iltica etmiş bir milyona yakın Iraklı göçmen de bu listeye eklenebilir (Suriye rejimi, bu grubun tehlikesini hissetmeye başlamıştır zira Irak seçimleri sırasında bu grubun büyük bir çoğunluğunun Suriye rejiminin çizgisine aykırı siyasi partilere oy vermiş oldukları bilinmektedir). Gösterilerde ön saflarda bulunmamaya gayret etmeleri nedeniyle Müslüman Kardeşler Hareketi’ni listenin en sonuna almış bulunuyoruz. Doğrudan eylemlerde açık bir şekilde görünmek yerine rejimin Aleviliğine karşı, dışlanmışlığını çok daha yoğun hissetmeleri nedeniyle son derece duyarlı fakir Sünni kesimleri harekete geçirmeye çalışmaktadır.

Suriye Devrimi’nin Antropolojisi

Suriye, sahip olduğu etnik, dini ve medeniyet bağlamında kendine has çoğulcu yapısıyla tarihi Bilâd’ı Şam’ın merkezidir. Bölgedeki Arap yapısının baskınlığına rağmen İslami yapının rolü gayrimüslim Arapları ihtiva eden Şam’ın demografik bileşimi nedeniyle gizli bir örtü olarak kalmıştır. Ayrıca burası diğer Arap ülkeleriyle kıyaslandığında yüksek oranlarda farklı mezhepler barındırır. Bu da bölgeyi zımni kanaatlerin ve gizli düşüncelerin uzun bir liste oluşturduğu bir yer haline getirir ki bu düşüncelerin koşulları oluştuğunda zımnilikten aleniliğe dökülme istidadı gösterebileceğini ve patlayabileceğini kanıtlar.

Burada zımni kanaatlerin su yüzüne çıkmasının farklı bir biçimi olarak Amerika’daki Lübnan kökenli Siyonist lobinin varlığı ortaya çıkar. Ziyad Abdün Nur’un 2005 yılındaki ilanıdır: “Lübnan ve Suriye rejimlerinin devrilmesi kararını aldık. Ne yaparlarsa yapsınlar bu rejimler devrilecektir”. Yine Sedir Devrimi Yüksek Konseyi adlı yapı, ısrarla kamuoyunu Suriye’ye ve Arap olan her şeye karşı tahrik için elinden geleni yapmaktadır.

Buna karşın, bölgeyi fanatik İslami modele göre İslamileştirmeye çalışan bazı hareketler de bulunmaktadır. Burada slogan düzeyinde bir takım fikirleri savunan ancak sıcak çatışma alanlarından uzak duran hareketler örnek olarak verilebilir. Ve son olarak hedeflerini gerçekleştirmek için askeri çatışmaya giren şiddet yanlısı hareketleri zikredebiliriz. Belki de bu çatışmaların en kapsamlısı, 80’li yılların başlarında Suriye Müslüman Kardeşler’in fitilini ateşlediği çatışmadır.

İsrail ise Suriye’yi, Arap ya da Batı-İsrail ekseniyle ilgili ikisinden birinden yana tercih yapma seçeneğini önüne koyduğundan, tarihi Şam bölgesinin çelişkilerine yeni bir yarılma getirmiştir. Bu yeni yarılmayla birlikte bölgenin modern tarihinde sosyal dinamiklerini dönüştürmek için gerçek devrimler üretemediğini ve ortak hedefler etrafından buluşturamadığını görmekteyiz. Şam bölgesindeki devrimlerin samimiyetinden ya da milliliğinden kuşku duymaksızın bu devrimlerin daima sınırlı ve sembolik olduğunu söylemek gerekir. Buna, Amtanyus Şahin Devrimi (köylü devrimi), Şeyh Salih Ali Devrimi, Sultan Paşa el Atraş Devrimi, Fransız sömürgeciliğine karşı Meysilun Savaşı örnek olarak verilebilir.

Suriye halk hareketleri: Yukarda adı geçen Şam devrimlerinin kendine has yapısı, Şam tarihinde neden devrimlerin yerine ayaklanmaların geçtiğini bizlere açıklar. Bu hareketlerin ortak özellikleri şunlardır:

1. Gelenek ve bağımlılık: Suriye halkının çoğunluğu, zımni kanaatlerini destekleyen her türlü hareketliliğe olumlu yanıt verir ve bu yönde yapılan gösterileri ve protesto hareketlerini heyecanla destekler. Söz konusu destek, Büyük Arap Devrimi (Arapların Osmanlı Devleti’nden bağımsızlığını kazandığı devrim) için geçerli olduğu gibi Nasır döneminde Mısır’la birleşme, Filistin direnişinin desteklenmesi, Amerika’nın Bağdat Paktı’ndan BOP’a kadar bölgede kurmaya çalıştığı bütün projelerine direnme eylemleri için de geçerlidir. Ancak Şam, bunlara direnmekle birlikte bu ittfiakların oluşturulmasında hiçbir zaman baş aktör olarak yer almamıştır. Bu antropolojik-kültürel faktör, Suriye halkının gösterilerinin Arapların yaşadığı diğer bölgelerdeki insanlarla birlikte hareket etme ve oradaki toplumsal yapıları benimseme isteğini göstermektedir.

2. Milli özelliklerin baskın karakteri: Şam bölgesindeki hareketleri yakından takip edenler, 20. yüzyılın başlarından itibaren Suriye halkının zaman zaman dini hareketlerin desteklenmesini cezbeden unsurların varlığına rağmen, milliyetçi ve vatansever hareketleri dini hareketlere tercih ettiğini gözlemler. Burada Arap milliyetçi düşüncesinin Şam bölgesinde ortaya çıktığını, bu düşüncenin teorisyenlerinin ve kurucularının farklı mezhep ve dinlere mensup kişiler olduğunu unutmamak gerekir. Bu da tarihi Şam bölgesindeki milliyetçi düşüncenin dini düşünceye baskın geldiğini açıklayan şeydir. Örneğin Mısır’da bu fikri temellerin yokluğu, Enver Sedat’a ve ondan sonra Mübarek’e Mısır sokaklarından Nasırcılığın izlerini silme imkânı vermiştir. İşte bunun içindir ki Suriye, bölgedeki emperyalist oluşumlara direnen tek Arap devletidir ve bu bölge aynı zamanda Arap direniş unsurları ve Arapçılar için her zaman sığınılacak bir yer olmuştur.

3. Suriye’deki halk hareketlerinin mezhepçi olmayışı: Yukarda adı geçen örneklerin önemli bir bölümünün gözden geçirilmesi, Suriye’deki hareketlerden bir kısmının mezhebi temellerden hareket etse de, aslında bu hareketlerin büyük bir çoğunluğunun halkın bütün gruplarını kapsadığını, tek bir mezhebe ya da dine dayanmadığını gösterir. Örneğin Atraş Devriminin Dürziliği ve Şeyh Salih Ali devriminin Aleviliği, herhangi bir mezhebi amaç peşinde koşmaksızın bütünüyle Fransız sömürgeciliğine karşı bir başkaldırı olarak gelişmiştir.

Müslüman Kardeşler ayaklanması: Bu ayaklanma, dönemiyle ilgili koşulların göz önünde bulundurulmasını gerektirir. 80’li yıllara baktığımızda bölgede Amerikan ajandasıyla uyum arz eden köklü siyasal değişikliklerin alt yapısını hazırlamak için, ayaklanmanın bölgenin istikrarını bozmayı hedefleyen bir takım kara operasyonlarla eşzamanlı olarak meydana geldiğini görmezden gelemeyiz. Bunun sürekli tekrarlanan bir tesadüf olduğunu söyleyenler aslında bunun araştırılması gereken bir olgu olduğu gerçeğini göremiyorlar. Eş zamanlı hareketleri tesadüf ilkesine bağlayanların yaptıkları siyasi aptallıktan başka bir şey değildir.

Bu ilke, 80’li yıllarda Suriye Müslüman Kardeşler hareketinin İsrail’in Lübnan’ı işgaline denk geldiği dönemdeki operasyonlarına uygulanabildiği gibi, şu an Arap dünyasında meydana gelmekte olan gösterilere de uygulanabilir. Bu işgal İsrail’in adayı olan Beşir Cemayel’in Cumhurbaşkanlığı koltuğuna oturmasını sağlamış, Suriye’yi kuşatma altına almış ve İsrail’in Lübnan topraklarından yarısından fazlasını ele geçirmesiyle sonuçlanmıştır. Irak’ta ise Düceyl’de Saddam Hüseyin’e çok iyi hazırlanmış bir suikast girişiminde bulunulmuştur. Bu eşzamanlı operasyonlar İsrail’i de içine alacak şekilde Yeni Ortadoğu Projesi’nin uygulamaya konulması önerisinin altyapısını hazırlamayı hedefliyordu. Bu projeyi hazırlayanların yabancı ya da Arap olsun fark etmez, bu projeye karşı çıkan Suriye, Irak ve topraklarında FKÖ’yü barındıran Lübnan gibi ülkelerin istikrarını sarsma üzerinde anlaşmaları gerekiyordu.

Bu bağlamda Müslüman Kardeşler ayaklanması da bu dönemsel çerçeveye girer. Diğer Müslüman Kardeşler hareketleri gibi İhvan burada da vatandaşların can güvenliğini koruma ilkesine bağlı kalmamış, aksine girdiği savaşlarda sivil unsurları kendisine kalkan yapmıştır.

Yeni Ortadoğu Projesi’nin doğuşu: Bu eş zamanlı operasyonların nasıl gerçekleştiğini araştırmalarımız sırasında ABD Dışişleri Bakanı Alexander Higg’in 1981 yılında bir Ortadoğu gezisi sırasında yaptığı açıklamada, Yeni Ortadoğu’nun kuruluşu için yaptığı çağrılar dikkatimizi çekmişti. O şöyle demekteydi: “Arap-İsrail çatışması, bazı çok iyi ilişkilerimizin bulunduğu dost ülkelerin kendi arasında bölünmelerine yol açıyor. Ortadoğu’daki Amerikan çıkarlarının himayesi, dış müdahale tehditleriyle gerçekleşmez, bu himayenin bölgenin kompleks yapısını göz ardı eden bir stratejiyle gerçekleşmesi de mümkün değildir. ABD, Sovyetlerin oluşturduğu bölgesel tehditle baş etmek için harcanan çabalarıyla barış sürecinin, birbirini destekleyen şeyler olduğunu düşünmektedir. Arap dostlarımız, İsraillilerle barış yapmak için daha fazla risk almaya hazırlarsa, güvenlik alanında yapılacak işbirliği çok daha kolay olacaktır. Zira böyle bir işbirliği, herhangi bir Sovyet müdahalesini engellemek ve onunla işbirliğine giden ülkeleri yıldırmak için zaruri bir işbirliği haline gelecektir.”

Suudilerin yanıtı 7 Ağustos 1981 yılında, Suudi veliahtı Prens Fahd’ın gerçekleştirdiği girişim çerçevesindeki 8 ilkeyle geldi. Avrupa Birliği, bu girişimin görüşmelerin zeminini oluşturacağını ilan ederken ABD, bu girişim yokmuş gibi davrandı ve bununla ilgili açık bir tavır almaktan kaçındı. Arap ülkeleri ise girişimle ilgili kendi aralarında bölünme yaşadı, Suriye ve Irak, planı reddederken diğer Arap ülkeleri planı destekledi. FKÖ içerisindeki Fetih hareketi planı şiddetli bir şekilde elinin tersiyle itti ancak Yaser Arafat’ın girişimi desteklemesi herkes için bir sürprizdi. Hatta Lübnan Komünist Partisi eski Genel Sekreteri George Havi, onun “Güçlü bir darbeye hazır olun. Bu baskınızla üzerimizdeki Arap kamuflajının kalkmasına neden oldunuz. Şahit ol Ya Rab, ilettim!” şeklindeki sözlerini nakleder. Sonra Suudi Arabistan 1981 Kasımı’nda Fas zirvesinde, üzerinde yapılan baskıların sonuç vermesi neticesinde önerisini geri çekmiştir. Ancak 1982 Temmuzu’nda İsrail’in Lübnan’da başlattığı işgalle birlikte Arap Birliği, işgalden birkaç ay sonra 6 Eylül 1982 yılında on beşinci olağanüstü zirvesini düzenlemiş, Libya ve Mısır hariç 19 Arap ülkesi zirveye katılmıştır. Fas’taki ilk zirvenin aksine Arap Birliği bu kez, İsrail’in varlığını tanımış ve Suudilerin barış projesi onaylanmıştır.

19 Mayıs 2002 tarihindeki Beyrut Zirvesi’nde Suudilerin planı gündeme getirmesi ve aynı hızla geri çekmesi, ardından yeniden gündeme getirmesiyle 1981 yılında Alexandr Higg tarafından ortaya atılan ve 1991 yılında Şimon Peres tarafından geliştirilen Bush tarafından daha büyük bir projeye dönüşen Yeni Ortadoğu Projesi’nin çerçevesinin ortaya çıkması arasındaki uyum, kafa karıştırmaktadır. Bu proje, en son Bush’un elinde Ortadoğu’nun siyasi yapısının silah zoruyla değiştirilmesi şeklinde gündeme gelmiştir. Bundan daha da tehlikelisi ve analiz gerektiren nokta, 2010 yılının Aralık ayında Arap ülkelerindeki ayaklanmalar başladığında ABD Dışişleri Bakanı Hillary Clinton’un Körfez ülkelerine yaptığı ziyaret sırasında bu projeyi yeniden gündeme getirmesidir. Bu konu bu makalenin dar çerçevesinde ele alınabilecek kadar kısa bir konu olmayıp daha derin araştırmaların ve akademik çalışmaların konusu olacak bir şeydir.


„Suriye’deki Ayaklanmanın Antropolojik Okuması / 3“

„2003 yılındaki Amerikan işgaliyle birlikte Suriye, reformlara verdiği önceliği ABD’nin Irak’tan sonra Şam’ı da işgal edebileceği ihtimalinin yarattığı baskılar nedeniyle bırakmak zorunda kaldı. Ardından Suriye’nin 2005 yılında Hariri suikastıyla ilişkilendirilmesi ve suçlanması gelirken 2008 yılında bu suçlama geri çekildi.“

Suriye aydını

Suriye toplumunun yapısı, birbiriyle bütünlük arz edecek şekilde toplumun tamamının aynı anda harekete geçtiği bir devrime asla izin vermez. Ancak buna karşın Suriye’deki siyasi kültür atmosferinin siyasi düşünceye açık bir zemin teşkil ettiğini, siyaset düşüncesine ilişkin tezlerin ortaya atılmasına müsait olduğunu düşünüyoruz. Burada ortaya çıkan soru, Suriyeli aydının topluma hizmetteki ve toplumun yaşadığı krizlere düşünsel çözümler üretmedeki rolüdür. Bu da bizi aydının entelektüelle ilişkisi hakkında geleneksel problemi yeniden ortaya koymaya götürür. Bu ise sadece Suriye’de değil aynı zamanda bütün Arap ülkelerinde istismara yatkın bir konudur. En önemlisi, mevcut toplumsal hareketlenmelerin arkasında gizli olan siyasi hedeflerle ilişkisi bulunmayan dini, etnik ve mezhebi saiklerin tahrikiyle ve ikircikli sloganlarla direnişinin bedelini Suriyeli aydına ödetmekte oluşlarıdır.

Doğal olarak Suriyeli aydının, iktidara bağımlı, onun bir parçası haline gelmemesi gerekir. İlkelerini, düşüncelerini korumalı, rejime olan muhalefetini açıkça göstermelidir. Ancak ülkesinin güvenlik ve istikrarının tehdit edilmesi söz konusu olduğunda buna karşı göğüs germelidir.

En azından Suriyeli aydından beklenen, ülkesinin Amerikan projesiyle Suriye rejimini devirmeye yarayan bir üsse dönüştürülmek istendiğini fark ettiğinde Suriye rejiminin yanında yer alan Lübnanlı aydını kendisine örnek almasıdır. Suriyeli aydın hiçbir zaman Lübnan ve Suriye yönetimlerinin hizmetinde olmadığı gibi ne yolsuzluklarda ne de makam mansıpta ortak olmamıştır. Bu ortaklık, bugün direnişe düşmanlığın kalesine dönüşen ve rejimin devrilmesi talebi için insanların kuyruğa girdikleri her iki ülkedeki yolsuzlukların başıyla sınırlıdır. Bunu yaparken de mevcut rejimin alternatifi noktasındaki felaketi düşünmeye bile yeltenmemektedirler.

Bu noktadan hareketle, el Cezire kanalının Suriyeli düşünür Burhan Golyon’la yaptığı röportaja bakılabilir. Kendisi akademik ve düşünsel düzeyine ve çağdaşları arasında nadir bulunan bir derinliğe sahip olduğunu bildiğimiz kitaplarına ilişkin hiçbir şeyin söylenemeyeceği bir kişiliktir. Ancak bu düşünürün kendisini el Cezire kanalının seyircilerine takdim etme biçimi son derece üzücüdür. Psikolog olmam hasebiyle, ne kültürle ne de düşünceyle uzaktan yakından ilgisi olmayan bir şekilde şahsi kinini yansıtan Golyon’un bulunduğu imalar ve gösterdiği tepkilerdeki egoyu görmezden gelmem mümkün değildir. Aynı şekilde kendisini Lübnan’daki el Müstakbel Partisi ve 14 Mart hareketine yaklaştıran konuları ele almadaki üslubu da böyledir. Bu el Cezire’yi sevindirmiş olabilir ancak Golyon’u tanıyanlar ve eserlerini yakından izleyenler için bir esef kaynağıdır.

Yine mesleğim nedeniyle Golyon’un tutumunu, kendisinin de maruz kalmış olabileceği acı verici ve zalim deneyimlere karşı bir tepki olarak da yorumlayabilirim. Ancak bu tecrübeler doğruysa eğer, insani tepkilerin verilmesine ve kişisel tepkilerin oluşmasına yol açabilir. Ancak hiçbir şekilde milli ve vatansever duruştan taviz vermeyi, toplumun güvenliğini intikam duyguları nedeniyle bir aydının toplumuna ve halkına karşı vazifesini yok sayacak kadar tehlikeye atmayı mazur göstermez. Özellikle de bu sorumluluğu, ülkenin belirsiz limanlara doğru yelken açmasına engel olma noktasına geldiyse. Bu nedenle düşünür Golyon, televizyon röportajlarına tekrar tekrar çıkması noktasında feedback yapması gerekir. Ondan sonra Suriye içinde ve dışında, aydın ve akademisyenlerden oluşan özel bir topluluk karşısına bu şekilde çıkmanın kendisine yakışıp yakışmadığı hakkındaki kararını verebilir.

Gerçekten durum, bu aydın ve entelektüel insana karşı bazı kişilerin yaptığı yakışıksız hareketlerle ilgiliyse, muhaliflerle diyaloğa geçmekle görevlendirilmiş resmi yetkililerin bu tür yanlış hareketler nedeniyle özür dilemesi ve birilerinin yetkisini yanlış bir şekilde kullanmış olmasından dolayı resmi bir soruşturma açmasını da gerekir.

Suriye, direnişinin bedelini ödüyor

Suriye ekonomisinin zaafı ve fakirliğin, işsizliğin, yaşam standartlarının düşmesinin nedeni Suriye’nin uluslararası borçlara başvurmaması, siyasi koşullara bağlı olarak yapılan yardım ve hibelere yanaşmamasıdır. Aynı zamanda Suriye, yanı başında İsrail’e karşı askeri gücünü artırmak, en azından korumak zorunda kalmaktadır. Bütün bunlar Suriyeli vatandaşın günlük yaşantısındaki refah düzeyine etki eden hususlardır. Söz konusu durumlar, vatandaşın fedakârlıklarını yutan yolsuzluk karşısındaki hassasiyetini meşru ve mazur kılar. Şu andakine benzer infiale neden olan bir takım durumlarda da bu tür konular abartılmaya ve büyütülmeye son derece müsaittir.

Ancak bu tür kötü ekonomik koşullar ve bununla birlikte farklı yönlerde ortaya çıkan siyasi baskıların tamamı, Suriye’nin direnişinin bedelini ödediğini göstermektedir. Sürekli olarak Enver Sedat dönemindeki Mısır tarzı açılım vaatleri ya da Mübarek döneminde Araplığından bütünüyle vaz geçerek taviz vermesi için kendisine şantaj yapılmaktadır.

Suriye’deki toplumsal hareketlerin doğası hakkında yukarıda adı geçen işaretlere dayanarak şu anki Suriye muhalefetinin, Mısır devriminin ortaya koyduğu şartları düşünmesi ve kavramasını beklemekteyiz. Bu koşulların başında şunlar gelmektedir:

1. Mısır’ın gerek İsrail’le yaptığı doğal gaz anlaşmasını gerekse Camp David anlaşmasını iptal etmesini isteyerek Mısır’ın yeniden Arap direniş eksenine dönmesinin sağlanması.

2. Yabancı ülkelerle ilişkileri olduğundan şüphe edilen kişilerin reddedilmesi. Bunların bir kısmı başkanlık yarışına girmeyi düşünen üst düzey şahsiyetlerdir. Ayrıca İsrail’le ne türlü ilişkiye sahip olursa olsun bu tür kişilerin başkanlık seçimlerinde veto edilmesi.

3. Mısır Devrimi, geçiş aşamasına yön veren liderlerin davranışlarını kontrol altına alarak devrime katılan bir takım finansal ilişkilerin bulunduğu düşünülen insanları sorgulamaktadır.

4. Halkı bir araya getiren, onları toparlayan ulusal ilkelere sahip çıkmak, milli birliği, vatandaşın güvenliğini tehdit eden her şeyi reddetmek. Bütün hareketlerinde barışçıl olmayı esas almak.

Bu çerçeve, diğer Arap halk hareketlerine, bu gösterileri yönlendiren içerdeki liderlerin dış güçler tarafından kullanılarak kurban edilmelerinin önüne geçmelerine yardım edecek siyasi kurallar çerçevesi sunabilir. Suriye’daki ayaklanmanın liderleri, ülkelerinin dini ve mezhebi konuların, gösterilerin malzemesi olmaması ve istismar edilmemesini istiyorlarsa bu kriterleri iyice gözden geçirmeliler. Dini karakterli gösterilerin, bu gösteriler üzerinde tekel kurması nedeniyle dışlayıcı yapısını yeniden hatırlatmak gerekiyor. Gösterilerin şiddet eylemlerine dönüşmesinde rol alan bir takım dini gruplar, vatandaşların güvenliğine hassasiyet göstermemekte, aksine fertleri kendisine canlı kalkan olarak kullanmaktadır.

Direniş yanlısı Arap halkının tavrı

Maryland Üniversitesi’ne bağlı Uluslararası Zağbi Kurumu’nun gerçekleştirdiği anket çalışması, Arap ülkelerinde en fazla desteği bulunan liderin Beşşar Esed olduğunu ortaya koydu. Çalışma altı Arap ülkesinde yapıldı: (Mübarek dönemindeki) Mısır, Ürdün, Lübnan, Suudi Arabistan, BAE ve Fas.

Bu sonuç, Suriye rejiminin Arap halkının beklentilerini karşıladığını ve halkın nabzını tuttuğunu gösteriyor. Bununla birlikte Arap halkları, Arap dünyasının en fazla popülaritesi olan liderini desteklemek için sokaklara çıkmadı! Bu pasif durum, başta Arap halkının yapısı ve yeni fiyaskoların yaşanmasından duyulan korku nedeniyle erken harekete geçmekten çekinmelerinden kaynaklanmaktadır. Bölgede hemen hemen her ülkede yaşanan gösteri ve ayaklanmaların yoğunluğu ve bu yoğunluk arasında nasıl bir ayrım yapılacağına ilişkin ölçütlerin bulunmaması nedeniyle halkın bakış açısının belirsizliği de bunda bir etken olabilir. Arap halkının çekince içerisinde olmasının bir başka nedeni de budur.

Bu olay bize İsrail’in Beyrut’u, tam da Dünya Kupasının oynandığı ve Cezayir ile Kuveyt’in playoffa kaldığı dönemde işgalini hatırlattı. Cezayir’e yapılan haksızlıkları protesto etmek için sokaklara dökülen Araplar, sanki İsrail’in Beyrut’u işgal etmesini hiç duymamıştı.

Mesele burada Arap halklarının tanınma güdüsüyle ilgilidir, Arap halkları Dünya Kupası elemelerinde bir Arap ülkesinin kazanmasını istemekte, kendisine karşı yapılan ırkçılığa ve üstünlük taslanmasına karşı duygusal bir ispat arayışı içerisine girmektedir. Buradan hareketle bu gösteriler, sportif bir hamaset değil, göstericilerin tanınma mücadelesidir. Beyrut’un İsrail askerleri tarafından işgaline duyarsız kalınması, Arap halklarının aczini ve çaresizliğini yansıtmaktadır, çünkü rejimler bu işgali sadece kınamayla geçiştirmişlerdir. Halkların bu tavrı, bilinçlerinin derinliğinde yapacakları etkinliklerin boş ve faydasız olduğuna inandıklarından, onların psikolojik durumlarını çok iyi yansıtmaktadır.

Arap halklarının suskunluğu, özellikle de ABD’nin bir kez daha Suriye’yi hedef almasının ardından, ne halkların direniş çizgisinden ne de tanınmayı elde etmek için mücadele ve hayallerinden vazgeçtiği anlamına gelmemektedir. Bu duyguya, Suriye meselesini dar bir açıdan ele alan medyanın Arap halklarının hayati konularının aleyhine olarak söylenti ve dedikodu merkezli yaklaşımını da eklemek gerekir. El Cezire ve el Arabiyye Kanalları, iktidardaki Baas Partisi yirmi üyenin istifasını verirken partiye katılan dört milyon yeni üyeyi haber yapmaya değer bulmamaktadır. Aynı şekilde bu iki kanal, üç üst düzey subayın ve Suriye’nin farklı bölgelerindeki askeri birimlerde bulunan üç yüz kadar unsurun ordudan ayrıldığını haber olarak vermektedir. Söz konusu kanalların bu olaylar üzerinde bu kadar durması, istihbarat amacı güden bir yayın olduğunu düşünmekten başka bize bir şans tanımakta mıdır?

Arap sokaklarının İsrail’in Lübnan’a karşı başlattığı Temmuz Savaşı’nda sergilediği tutumla ilgili bir başka örnek, halkın sessiz bir şekilde olan biteni gözlemlemesidir. İsrail’in bu savaşlardaki kifayetsizliğinin ortaya çıkması ve direnişin savaşma gücünün anlaşılmasıyla birlikte, sokaklara çıkarak, İsrail’e destek veren bazı Arap rejimlerine karşı direnişe olan desteğini fütursuzca haykırmıştır. (Mısır’da yayınlanan bazı haberler Mübarek’in İsrail’e ajanlık yaptığını göstermiş, aynı şekilde Wikileaks belgeleri, Arapların bu savaş sırasında İsrail’e verdiği desteği ortaya dökmüştür.) Zira Arap halkları, bir dönemden beri, yeni fiyaskolara tahammül edemeyeceğini ilan etmiştir.

Suriye üzerindeki ABD Baskıları

Yeniden Suriye rejiminin yapısına dönersek, rejimin bu yapısı birçok alanda yeniden düzenlemeye muhtaçtır. Özellikle de sürekli olarak medya önünde boy gösteren birinci dereceden yetkililer arasındaki anlaşmazlıklar ve bu kişiler arasındaki bazı isimlerin rejimden kopmaları, rejimin direniş çizgisinde olduğuna ve inanç ve ideolojik sistemine ilişkin bir takım şüpheler duyulmasına yol açmaktadır. Bu şüphe şunu ima etmektedir: Suriye stratejisi, bölgede gerçek anlamda milli bir yönelim içerisinde hareket ederek ABD ve İsrail’in bölgedeki tahakkümüne karşı ortaya koyduğu mücadeleyi kullanmakta ve istismar etmektedir. Hâlbuki temel amaç bu değildir, bu sadece Suriye içindeki bir takım taleplere ve tartışmalara cevap niteliğindedir. Bu ima, bölgede meydana gelen fırtınalar karşısında rejimin kendisini savunma mekanizmalarını kullanmaya mecbur eden bazı olayların içerisinde bulunmuş resmi yetkililerin itiraflarıyla da desteklenmektedir. Muhaliflerin rejimin takip ettiği stratejiye dair bir takım şüpheler yaymaya çalışmaları, son derece olağandır.

Beşşar Esed dönemi Suriye siyasetini takip edenler, sosyal ve varoluşsal olarak büyük sorunlarla yüzleşen ülkenin modernleşmesini destekleyen ekonomik çıkarların, Suriye’ye dayatılan izolasyondan çıkma politikalarının motoru olduğunu bilirler. Buna rağmen, Beşşar Esed, söz konusu ekonomik çıkarlar yerine Golan’ın geri alınması hedefine öncelik tanımıştır. Dünyada herhangi bir devlet gibi Suriye’nin de kendi stratejik önceliklerini belirleme hakkı vardır. Jeopolitik kuşatma ışığında bakıldığında uluslararası bir çatışmaya dönüşebilecek yıkıcı bir savaşa girmeye kendisini zorlayan koşullar da kendisini dayatmaktadır.

Ancak Suriye’nin stratejik önceliklerine ilişkin aleni bir tartışma, bu tür tartışmaların Baba Esed döneminde yapılmasına pek de alışkın olmayan Suriye rejimine önemli bir meydan okumayı temsil etmektedir. Bu meydan okumayla muhalifler, Hafız Esed’in gidişiyle birlikte rejimin sallandığını ispata çalışmaktadırlar. Bütün bunlar rejimi, demir yumruk politikalarına geri dönüş yapmak zorunda bırakmaktadır. Oğul Esed, bilinçli olarak kurulan tuzakların baskısı altında, eskiden beri savunageldiği reformist bakışıyla çelişmesine rağmen, bu tercihte bulunmak zorunda kalmıştır. Böylece rejimin güçlenmesi ve yenilenmesi, bu rejimin önündeki tek seçenek olarak kalmıştır.

İnsaflı bir takipçi, Beşşar Esed’in refomlara ilişkin ne gibi niyetler içerisinde olduğunu ve şimdiye kadar bilfiil gerçekleştirilmiş bulunan yenilikleri bilir. Örneğin bu reformlardan biri, Beşşar’ın yapmak istediği ve özellikle de bankalar, ticari ortaklıklar, bazı sektörlerin özelleştirilmesi gibi bir kısmını gerçekleştirdiği ekonomik liberalleşme politikalarıdır. Aynı şekilde Beşşar Esed’in iktidarı devraldığı 2000 yılından bu yana ülkeyi tehdit eden bir takım dış gelişmelere rağmen gerçekleştirmeye çalıştığı ekonomik kalkınma adımları çerçevesinde teknolojik yenilenmeyi kolaylaştırıcı tedbirler almıştır. Bu kalkınma döneminde Beşşar Esed’in ne gibi olaylarla yüzleşmek zorunda kaldığına bakarsak: İsrail’in 2000 yılında çekilmesi ve bunun Suriye ordusunu da Lübnan’dan çekilme olgusuyla karşı karşıya bırakması. Fransız Cumhurbaşkanı Chiraques, böyle bir çekilmenin Suriye rejiminin kendiliğinden çökmesini sağlayacağına inanmıştı. Aynı yıl Dera’da istihbarat güçlerinin arkasında bulunduğu ayaklanma.

Beşşar Esed’in 2002 yılında Mısır’da düzenlenen Arap Birliği toplantısında Suriye’nin Irak halkının yanında yer aldığını ilan etmesiyle, Irak’ın yanında yer alan tek Arap ülkesi olduğu bir dönemde Irak işgaline hazırlık süreciyle ilgili gergin atmosfer damgasını vurdu. Aynı gün Esed, sadece açıklama yapmakla yetindi ve herhangi bir öneri getirmedi, zira getireceği önerinin sahiplenilmeyeceğini biliyordu. 2003 yılındaki Amerikan işgaliyle birlikte Suriye, reformlara verdiği önceliği ABD’nin Irak’tan sonra Şam’ı da işgal edebileceği ihtimalinin yarattığı baskılar nedeniyle bırakmak zorunda kaldı. Ardından Suriye’nin 2005 yılında Hariri suikastıyla ilişkilendirilmesi ve suçlanması gelirken 2008 yılında bu suçlama geri çekildi. Bu iki tarihi olay arasında 2006’da Temmuz Savaşı ve akabinde Suriye’ye yönelik yaptırım tehditleriyle Arap ve uluslararası müdahale tehditleri geldi. Tabii İsrail’in Suriye’nin Aynus Sahib ve Ebu Keyr bölgesini nükleer tesisler barındırdığı gerekçesiyle bombardıman etmesini de unutmamak gerekiyor. Zira bu olay, ABD’nin Suriye’ye yönelik baskıda bulunabileceği kozlar listesine nükleer tesisler meselesini de eklemiştir. ABD, Irak’tan kalkarak yaptığı birçok operasyonda Suriye topraklarını ihlal etmekten çekinmemiştir. ABD’nin ve bölgedeki dostlarının yaptığı bütün bu saldırılar, hiçbir şüpheye mahal bırakmadan Suriye rejiminin direniş çizgisine ne kadar bağlı olduğunu göstermektedir. Ülkenin düşman komşularla kuşatılmasıyla birlikte, Suriye’ye yönelik planlı ve ardı ardına gelişen Amerikan saldırılarının bundan daha saldırgan ve şiddetli olmasını beklemek nasıl mümkün olurdu?

Bu durumda, Arap direniş ekseninin en büyük hamisi konumundaki Suriye’nin direniş çizgisinin korunması ve bölgede Suriye’nin yeri sorunsalı ortaya çıkmaktadır. Baba Hafız Esed’in yürüttüğü stratejik yönelimden farklı bir savunma anlayışından hareketle oğul Esed, İsrail’le mücadele etmeye, 1967 yılında yaşanan yenilginin izlerini gidermeye ve Golan’ı yeniden almaya yönelik bir strateji izledi. Oğul Esed’in, ABD’nin aynı anda birçok alanda yaptığı ve bu esnada tüm komşularını da yanına aldığı baskılar çerçevesinde, hem içerde hem de dışarıda her zamankinden çok daha zayıf olan sistemini ve ülkenin geleneksel stratejik rolünü mümkün mertebe korumaya çalışmıştır.

Suriye rejimi, Irak ve Lübnan’da gerilemesine rağmen bu iki ülkede düşmanlarının çelişkileri üzerine oynamayı başarabilmiş, ABD’ye karşı yeni bir cephe oluşturarak bölgeye etki edebilme gücünü sürdürmüş, bu çerçevede Türkiye ve Katar’a yaklaşırken İran’la ittifak kurmuştur. Bu yeni ittifakları sayesinde Suriye rejimi, bölgesel düzlemde geleneksel milliyetçi çizgiden hareketle yeni bir strateji oluşturma imkânı sağlamıştır. Bu stratejisiyle Lübnan’da kaybettiklerini telafi etmiş, Suudi Arabistan’la ve Mısır’la ilişkileri bozulmuştur. İşte tam bu sırada Arap devrimleriyle eş zamanlı olarak ABD, Suriye’nin Türkiye ve Katar’la olan ittifakının önünü kesmek ve Suriye üzerindeki jeopolitik kuşatmayı daha da artırmak için baskıda bulunmuştur. ABD’nin Suriye üzerindeki baskılarının bir devamı olması itibarıyla bu gösteriler, bizleri şüphe etmeye sevk etmektedir.

Suriye rejiminin geleceği

Görmezden gelinemeyecek bir aktör olan Suriye, maruz kaldığı birçok sınavdan bölgede birinci derecede etkili bir ülke olarak çıkmasını ve stratejik rolünü korumasını bilmiştir. Ancak Suriye, bu mücadelelerden yaralı olarak çıkabilmiştir ki bunların en tehlikelisi reformların ve ulusal uzlaşmanın gecikmesi nedeniyle enfeksiyon kapan kronik iltihaplardır. Halkın ayaklanmaya başladığı Mayıs 2011’den itibaren, Suriye’nin zaafları giderek daha fazla ortaya çıkmış ve medyanın kullanımına daha müsait hale gelmiştir. Bu nedenle söz konusu yaralar, rejimi devirmeyi hedefleyen güçlerin bu süreci daha da hızlandırmaları için ellerine koz vermiş ve iltihap kapmasına neden olmuştur. Bu noktaların en önemlileri şunlardır:

Suriye’nin iç istikrarı: Amerikan baskılarına karşı mücadelede kullanılan bir takım meşrulaştırmalara rağmen, vaat edilen demokratik değişimlerin geciktirilmesi, yolsuzluğun sürmesi ve kaynakların gereksiz yere tüketilmesi, siyasi, sosyal, dini, fikri, mezhebi ve feodal bütün kimlik sahiplerini ilgilendiren eski anlaşmazlıklar çerçevesinde halkın bütün taleplerini harekete geçirmek için yeterliydi. Bu anlaşmazlıklar ülkelerin tarihinde normaldir, ancak ulusal uzlaşmanın gecikmesi krize ve enfeksiyona yol açmaktadır. Bunun en bariz örneği, rejimin 1982 yılındaki İhvan ayaklanmasını bahane ederek taşınmazlara el koyması ve bu mülklerin sahiplerine iadesini gösterileri bahane ederek geciktirmesidir. Böylelikle Suriye içine kadar uzanan dış müdahaleler, iyi düşünülmüş bir takım yöntemlerle bu anlaşmazlıkları kullanmakta, ancak bunları yeniden üretememektedir. Bu koşullar altında Suriye’nin geleceği, gençlerin bir ülkenin nüfusunun yarısını oluşturduğu, rejimden yararlanan bir takım odakların değişim, modernleşme ve uzlaşma çabalarına direndiği bir ülkede çok da parlak değildir. Buna karşın, Suriye’deki protestolar, milli stratejinin ve İsrail’le ilişkilerde rejimin sahip olduğu bölgesel role nazaran -ki bu strateji ve rolü protestoların kendisine yönelttiği tehdidi aşmaya yeterlidir-, rejimin varlığını devam ettirmesini tehdit edecek düzeyde değildir. Ancak gösterileri düzenleyen bu gruplara sızmanın, rejimle olan kronik anlaşmazlıklar nedeniyle kolay olması, iç istikrara bir tehdit teşkil etmektedir. Bu nedenle iç uzlaşmaya yönelik çalışmalar, gösteriler sona erip ülkede yeniden bir istikrar tesis edildikten sonra hemen uygulamaya geçmelidir.

Siyasi ve coğrafi kuşatılmışlık: Suriye’deki gösterilerin başlamasıyla birlikte, Türkiye, Suriye’ye karşı tavrını yüz seksen derece değiştirdi. Türk yatırımları Suriye pazarını tabiri caizse istila etmişti. Bu istila öyle bir noktaya geldi ki Suriye’deki yabancı yatırımlar dengesinde ciddi manada bir dengesizlik oluştu. Türkiye’nin bu darbesi, Türk pragmatizminin şımarıklık boyutuna ulaşan bir tavırdan kaynaklanmaktaydı. Bazıları ise Katar’ın tutumundaki değişikliği, gizli bazı yaklaşımlarını ilan etme fırsatını değerlendiren bazı Arap ülkelerinin siyasetleriyle telif edilmiş olmakla yorumlarken, diğer bazıları Suudi Arabistan’ın Katar Sarayı içerisinde Suud yanlısı bir darbe girişimine girmesi ve Suudi politikalarına hizmet ettiği takdirde kendisiyle işbirliği yapılacağı söylentileriyle yorumlama yoluna gitmektedir.

Türkiye’nin Suriye karşıtı kampa dâhil olması, Suriye’nin komşusu olan bütün ülkelerin düşmanlığının pekiştirilmesiyle ve Lübnan’da 2011 yılında uluslararası mahkemenin çıkardığı Suriye karşıtı kararla tamamlanmış oldu. Bu kuşatmanın statükoya dönüştürülerek ilelebet sürdürülebilecek bir politika haline gelmesi mümkün olmadığından ABD, bunu rejimden kurtulmak için bir vesile olarak gördü. Amerika’nın buradaki gayesi, Suriye’nin içinde bulunduğu mevcut durumdan kurtularak eski sağlığına yeniden kavuşup Amerika’ya eskisinden daha acıtıcı darbeler vurmasına izin vermemektir.

Ekonomik kuşatma: Suriye’ye yönelik Amerikan ekonomik kuşatmasının etkileri, yolsuzluğun büyük ölçüde yaygın olması nedeniyle, sınırlı kaynaklara sahip ve silahlanmaya bu denli büyük paralar harcayan bir ülke iktisadının tahammül edemeyeceği şekilde artmakta. Burada Suriye’deki toplumsal kesimler arasındaki uçurum, dış baskıyı artıran bir faktör olarak ortaya çıkıyor. Zira halkın Beşşar dönemindeki ekonomik açılım umudu, akraba kapitalizmi, özel sektörün oluşturduğu tekeller, Baas Partisi’nin fırsatçılığı, finansal çıkarları olan rantiye gibi nedenler yüzünden oldukça azalmıştır. Askeri mücadelenin gerektirdikleri ve bu gereksinimleri karşılamaya yetmeyecek kıt kaynaklar, Amerika önderliğindeki kapitalist kuşatma gibi bir takım unsurlarla kuşatılmış olan bir ekonominin etkilerinden halen bizar olan Suriye halkının büyük bir bölümü ise halen sıkıntılar içinde sosyalist bir ekonomik modelde geçinmeye çalışmaktadır. Dolayısıyla ekonomik faktör siyasi rejimin sürdürülebilirliğini, tehditlerini daha da büyüten yolsuzlukçu sapmalar nedeniyle bu tehditleri daha da köklü hale getirmektedir. Ayrıca şahsi ilişkilerin etkisinden, mezhebi ve ailevi bağlılıklardan, bazı durumlarda gelişigüzel bir hale dönüşme kapasitesi taşıyan güç dengelerinden kurtulamayan direniş çizgisinde kalmayı tercih etmiş bir iktidarın da bu tehditlerin daha etkili hale gelmesinde önemli bir payı vardır. Bu durumda söz konusu tehdit edici çelişkilerden kurtulmak için Çin modeli sosyalizm, bir model olarak öngörülmektedir.

Rejimin sürdürülebilirliği: Rejimin sağlıklı alternatiflerinin olmayışı, Suriye rejiminin devamlılığının adeta bir garantisidir. Örneğin Eski Devlet başkanı yardımcısı Abdülhalim Haddam, muhalefet saflarına geçmeden önce oğullarının öncülük ettiği mafya tipi örgütlenmeye en yakın yolsuzluk çeteleriyle bilinmektedir. Bilindiği gibi Haddam, Hafız Esed’in ölümünden önce dahi Suudi Arabistan’la yapılan bir anlaşma gereği iktidara getirilme çalışmalarının yapıldığı bir isimdi. Bu anlaşma, ana taslağı baba Esed’in vefatından önce hazırlanmış ve ilk aşamaları uygulanmaya konmuş bir anlaşmaydı. Buna ayrıca Şam’ın dini hareketlere ve ülkede dini bir yönetime karşı antropolojik hassasiyetini eklemek gerekir. Mısır bu noktada Suriye’ye model olmak bakımından çok uzaktır. Zira Suriye’nin yapısı askeri bir konsey, geçiş hükümeti ve halk denetimi gibi bir yapıyı kaldırabilecek durumda değildir. Ancak rejimin geleceği, reformlara giriş niteliğinde Suriye’deki bütün toplumsal grupların katılacağı, bir ulusal uzlaşma formülü ve kronik anlaşmazlıkların giderilmesiyle yakından alakalı olup bu, her iki tarafa da önceliklerin anlaşılıp uygulamaya geçirilmesi için önemli bir başlangıç noktası sağlayacaktır. Özellikle de Suriye ekonomisinin ikinci savunma hattı olarak rejimin bazı iş adamlarıyla işbirliği zarureti bu önemli başlangıçlardan biridir. Kirli çamaşırlar dünyanın gözü önünde ortaya dökülmez belki ama, ülkenin direniş ekseninde kalmasını sağlayacak en önemli nirengi noktalarından birisi olarak bu konu, Suriye’de ülkenin ekonomik güvenliğini temine önem veren vatanperver muhalefetle birlikte tartışılabilir.

Başkan Beşşar’ın yaptığı açıklama ve konuşmaların gözden geçirilmesi, onun reform projeleri için zihni bir hazırlığa sahip olduğunu göstermektedir. Nitekim basınla yaptığı birçok mülakatta söz konusu projelerin özelliklerine değinmiş, bütün boyutlarını genişçe anlatmıştır. Bunların başında bir senato kurulmasından bahsettiği ve yolsuzlukla mücadele konusunda bir yol haritası belirlediği Şam Üniversitesi konuşması gelir. Burada hatırlanması gereken bir başka konu, Beşşar Esed’in aile fertleriyle askeri bir çatışmaya girmeyi göze almasıdır. Lazkiye kıyılarındaki amcası Rıfat Esed’in sarayına-limanına yapılan saldırı, bu çerçevede ele alınmalıdır.

Arap Gelecek Araştırmaları Merkezi Stratejik Araştırmalar Birimi

Ceviri : Hüseyin Şahin

Tekmanpostda yayınlanmasını uygun gören: PD Dr. Dr. Ümit YAZICIOGLU

Advertisements

Kommentar verfassen

Trage deine Daten unten ein oder klicke ein Icon um dich einzuloggen:

WordPress.com-Logo

Du kommentierst mit Deinem WordPress.com-Konto. Abmelden / Ändern )

Twitter-Bild

Du kommentierst mit Deinem Twitter-Konto. Abmelden / Ändern )

Facebook-Foto

Du kommentierst mit Deinem Facebook-Konto. Abmelden / Ändern )

Google+ Foto

Du kommentierst mit Deinem Google+-Konto. Abmelden / Ändern )

Verbinde mit %s